پایگاه خبری تحلیلی واژه – قمر طالبی: همه چیز از یک «فقط چند دقیقه» شروع می شود؛ چند دقیقه ای که قرار است صرف دیدن یک خبر، یک ویدئو یا پاسخ دادن به یک پیام شود، اما ناگهان به نیم ساعت، یک ساعت و گاهی بیشتر میرسد. انگشت روی صفحه می لغزد، محتوا پشت محتوا میآید و کاربر بی آنکه متوجه باشد، در چرخه ای از تماشای بی پایان گیر میفتد؛ چرخه ای که به گفته روانشناسان، اگر از حد بگذرد، میتواند خواب، تمرکز، خلق و خو و حتی رابطه فرد با واقعیت روزمره را تحت تاثیر قرار دهد.
اسکرول کردن بی پایان، بویژه در شبکه های اجتماعی مبتنی بر ویدئوهای کوتاه، به بخشی از زندگی روزمره بسیاری از افراد تبدیل شده است. این رفتار ممکن است در ظاهر نوعی سرگرمی ساده باشد، اما وقتی به خواب، تمرکز، کار، تحصیل، روابط خانوادگی و خلق و خو آسیب میزند، دیگر نمیتوان آن را تنها یک عادت بی ضرر دانست.
یک روانشناس بالینی، در توضیح این رفتار می گوید: «اسکرول کردن بی پایان معمولا فقط به دلیل علاقه فرد به محتوای شبکه های اجتماعی اتفاق نمیفتد. در بسیاری از موارد، فرد از این رفتار برای پرکردن خلا، فرار موقت از اضطراب، کاهش احساس تنهایی یا دورشدن از افکار ناخوشایند استفاده می کند.»
به گفته دکتر پریسا سلطانی، شبکه های اجتماعی با ارائه محتوای متنوع و غیرقابل پیش بینی، ذهن را در وضعیت انتظار نگه میدارند. کاربر نمیداند محتوای بعدی چیست و همین ناآگاهی میتواند میل به ادامه دادن را تقویت کند.
پاداشهای کوچک و تکرارشونده
او اضافه می کند: «هر بار که کاربر با تصویر، خبر، ویدئو یا پیامی جذاب رو به رو می شود، نوعی پاداش روانی دریافت می کند. این پاداش ممکن است خنده، هیجان، کنجکاوی یا حتی احساس تعلق باشد. پس از آن، ذهن انتظار دارد محتوای بعدی نیز جذاب باشد. به همین دلیل، کاربر به جای بستن برنامه، تصمیم می گیرد «یک محتوای دیگر» را هم ببیند. این چرخه به تدریج شکل عادت پیدا می کند. فرد ممکن است در ابتدا با هدف مشخصی وارد شبکه اجتماعی شود، اما پس از پایان کار، همچنان در آن باقی بماند. در چنین شرایطی، زمان استفاده دیگر براساس نیاز واقعی فرد تعیین نمی شود؛ بلکه طراحی پلتفرم، اعلانها و جریان پیوسته محتوا، زمان حضور او را مشخص می کنند.»
دکتر سلطانی تاکید می کند: «نباید هر استفاده طولانی از شبکه های اجتماعی را اعتیاد یا بیماری روانی بدانیم. مسئله مهم، میزان کنترل فرد بر رفتار و پیامدهای آن است. اگر شخص بتواند هر زمان که میخواهد استفاده را متوقف کند و این رفتار اختلالی در زندگی او ایجاد نکند، نمیتوان به سادگی از یک اختلال سخن گفت.»
به باور این روانشناس بالینی، نشانه های هشدار زمانی جدی تر می شوند که فرد بارها تصمیم بگیرد استفاده از شبکه های اجتماعی را کاهش دهد، اما موفق نشود؛ یا اینکه به دلیل حضور در فضای مجازی، خواب، کار، درس، روابط اجتماعی و مسئولیتهای روزمره اش را کنار بگذارد.
قربانی اول؛ خواب
این روانشناس ادامه می دهد: «یکی از نخستین پیامدهای اسکرول کردن بی پایان، اختلال در خواب است. بسیاری از کاربران استفاده از تلفن همراه را به تخت خواب میبرند و با خود قرار می گذارند که تنها چند دقیقه پیش از خواب صفحه تلفن را بررسی کنند. اما محتوای پیوسته و جذاب، خواب را به تعویق می اندازد. این تاخیر اگر تکرار شود، میتواند به کم خوابی، خستگی روزانه، تحریک پذیری و کاهش تمرکز منجر شود. از سوی دیگر، نور صفحه و درگیری ذهنی با محتوای شبکه های اجتماعی ممکن است روند آرام شدن ذهن را دشوارتر کند. فردی که شب را با خبر، بحث، مقایسه اجتماعی یا ویدئوهای پرهیجان به پایان می رساند، لزوما با ذهنی آرام به خواب نمیرود.»
دکتر سلطانی می گوید: «خواب فقط زمانی برای استراحت بدن نیست؛ مغز در این دوره فرصت پردازش هیجانها و بازسازی توان شناختی را پیدا می کند. وقتی فرد به شکل مداوم خواب خود را به دلیل استفاده از تلفن همراه عقب میندازد، پیامد آن میتواند در طول روز به صورت بی حوصلگی، کاهش تمرکز و حساسیت هیجانی دیده شود.»
مقایسه ای که تمام نمی شود
او توضیح می دهد: «شبکه های اجتماعی فقط محتوای سرگرم کننده ارائه نمی کنند؛ آنها تصویری از زندگی دیگران نیز به کاربر نشان می دهند. خانه ها، سفرها، روابط، موفقیتها و ظاهرهای ویرایش شده، بخشی از تصویری هستند که افراد از زندگی خود منتشر می کنند. کاربر اما معمولا زندگی واقعی خود را با ویترین انتخاب شده دیگران مقایسه می کند. این مقایسه میتواند احساس ناکافی بودن، نارضایتی از ظاهر، اضطراب و کاهش اعتماد به نفس را تشدید کند. به ویژه نوجوانان و جوانان ممکن است تحت تاثیر استانداردهای غیرواقعی زیبایی، موفقیت و سبک زندگی قرار بگیرند.»
به گفته دکتر سلطانی، «مقایسه اجتماعی زمانی آسیب زاتر میشود که فرد فراموش کند آنچه در شبکه اجتماعی میبیند، بخش انتخاب شده و ویرایش شده زندگی دیگران است. اسکرول کردن مداوم، فرصت بیشتری برای مواجهه با این تصاویر و در نتیجه، زمینه بیشتری برای مقایسه فراهم می کند.»
او همچنین می گوید: «برخی افراد در زمان اضطراب یا ناراحتی، به صورت خودکار سراغ تلفن همراه میروند. این رفتار ممکن است برای مدت کوتاهی حواس فرد را از مسئله اصلی پرت کند، اما الزاما مشکل را حل نمی کند. در واقع، فرد به جای مواجهه با احساس خود، آن را برای مدتی به تعویق میندازد. وقتی این روش به تنها راه آرام کردن خود تبدیل شود، فرد ممکن است در نبود تلفن همراه یا اینترنت، بیقراری بیشتری احساس کند. از سوی دیگر، اسکرول کردن طولانی گاهی فرد را از ارتباط واقعی با دیگران دور می کند؛ یعنی کسی که برای فرار از تنهایی وارد شبکه اجتماعی شده، ممکن است پس از ساعتها استفاده همچنان احساس تنهایی کند.»
دکتر سلطانی توضیح می دهد: «باید از خود بپرسیم فرد دقیقا در چه زمانهایی بیشتر اسکرول می کند. آیا این رفتار هنگام خستگی، تنهایی، نگرانی یا تعارض خانوادگی افزایش مییابد؟ پاسخ به این پرسشها کمک می کند بفهمیم شبکه اجتماعی برای او چه کارکردی پیدا کرده است.»
راه حل، حذف کامل نیست
او ادامه می دهد: «با وجود پیامدهای احتمالی، حذف کامل شبکه های اجتماعی برای همه افراد نه ضروری است و نه همیشه امکانپذیر. بسیاری از افراد برای کار، آموزش، ارتباط با خانواده و دریافت اخبار از این فضا استفاده می کنند. مسئله، بازگرداندن کنترل به کاربر است. تعیین زمان مشخص برای استفاده، خاموش کردن اعلانهای غیرضروری، خارج کردن تلفن همراه از اتاق خواب و پرهیز از استفاده در زمان غذا، مطالعه یا گفت و گو با اعضای خانواده، از جمله اقدام هایی است که میتواند به کاهش اسکرول کردن کمک کند. همچنین بهتر است کاربر به جای هدف کلی کمتر استفاده کردن، هدفی روشن داشته باشد؛ برای مثال، تصمیم بگیرد پس از ساعت مشخصی وارد شبکه اجتماعی نشود یا زمان استفاده روزانه را به چند بازه محدود تقسیم کند.»
دکتر سلطانی پیشنهاد می کند: «کاهش تدریجی معمولا از تصمیم های افراطی پایدارتر است. فرد باید محرکهای رفتاری خود را بشناسد و برای لحظه هایی که معمولا به صورت خودکار سراغ تلفن همراه میرود، جایگزین هایی مانند پیاده روی، تماس با یک دوست، مطالعه کوتاه یا فعالیت بدنی در نظر بگیرد.»
او همچنین تاکید دارد که اگر فرد بارها برای کنترل این رفتار تلاش کرده، اما موفق نشده است، یا اگر اسکرول کردن با اضطراب شدید، افسردگی، بیخوابی مزمن، انزوای اجتماعی و اختلال در عملکرد روزانه همراه شده، بهتر است از روانشناس یا روانپزشک کمک بگیرد.
مسئله فقط زمان نیست
دکتر سلطانی در پایان می گوید: «اسکرول کردن بی پایان را نمیتوان تنها با شمارش ساعتهای حضور در فضای مجازی سنجید. دو نفر ممکن است زمان مشابهی را آنلاین باشند، اما پیامدهای این حضور برای آنها متفاوت باشد. یکی از شبکه اجتماعی برای کار و ارتباط استفاده می کند و دیگری بدون هدف مشخص، کنترل زمان را از دست می دهد. بنابراین پرسش اصلی این نیست که “چند ساعت در فضای مجازی هستیم؟”؛ بلکه این است که “آیا هنوز میتوانیم انتخاب کنیم چه زمانی وارد شویم و چه زمانی خارج شویم؟”
اسکرول کردن زمانی به مسئله ای برای سلامت روان تبدیل می شود که جای خواب، ارتباط، تمرکز و مواجهه سالم با احساسات را بگیرد. در این نقطه، بستن صفحه فقط یک تصمیم فنی نیست؛ تلاشی است برای بازگرداندن بخشی از اختیار و توجه به زندگی واقعی.»
انتهای پیام
به شبکههای اجتماعی واژه بپیوندید
