پایگاه خبری تحلیلی واژه – قمر طالبی: در بسیاری از خانواده های ایرانی، کودک پیش از آنکه بتواند پیچیدگی روابط فامیلی را درک کند، به شکلی غریزی و پررنگ با خاله و عمه پیوندی عاطفی برقرار می کند؛ پیوندی که گاه از یک نسبت ساده خانوادگی فراتر میرود و به رابطه ای امن، صمیمی و ماندگار تبدیل می شود. دکتر مریم موسوی، روانشناس کودک و نوجوان می گوید این دلبستگی عمیق نه یک اتفاق تصادفی، بلکه حاصل مجموعه ای از عوامل روانی، فرهنگی، تربیتی و عاطفی است که در بستر خانواده شکل می گیرد.
این روانشناس کودک و نوجوان در تحلیل این پدیده می گوید: «در فرهنگ خانوادگی ایران، خاله و عمه فقط دو عنوان برای نسبتهای فامیلی نیستند؛ آنها اغلب در حافظه عاطفی کودک به عنوان چهره هایی مهربان، در دسترس، حامی و کم تنش ثبت می شوند. بسیاری از کودکان در سالهای نخست زندگی، رابطه ای با خاله یا عمه خود تجربه می کنند که سرشار از بازی، توجه، نوازش، هدیه های کوچک، همدلی و گفت و گوهای بی قید و شرط است. همین تجربه ها باعث می شود این دو نقش در ساختار روانی کودک، جایگاهی ویژه پیدا کنند.»
دکتر موسوی معتقد است که کودک از همان سالهای ابتدایی زندگی، میان بزرگسالانی که نقش مراقب مستقیم دارند و بزرگسالانی که نقش حامی عاطفی مکمل ایفا می کنند، تمایز قائل می شود. به گفته او، پدر و مادر اگرچه مهمترین ستونهای امنیت روانی کودک هستند، اما چون مسئولیت تربیت، قانونگذاری، نظم دهی و مدیریت رفتار را نیز بر عهده دارند، رابطه شان با کودک همیشه با نوعی حد و مرز همراه است. در مقابل، خاله و عمه غالبا در موقعیتی قرار می گیرند که میتوانند بدون فشار مستقیم تربیتی، منبع محبت و صمیمیت باشند.
از نگاه این روانشناس، کودک در تعامل با خاله و عمه نوعی امنیت بدون اضطراب را تجربه می کند.
او توضیح می دهد که کودک نزد این دو چهره، هم احساس تعلق خانوادگی دارد و هم از شدت نظارت و مطالبه گری والدین فاصله می گیرد. همین فاصله، فضا را برای شکل گیری رابطه ای گرمتر و سبک تر فراهم می کند؛ رابطه ای که در آن کودک کمتر نگران اشتباه کردن، سرزنش شدن یا مقایسه شدن است.
نقش محبت بی هزینه در ذهن کودک
یکی از نکاتی که دکتر موسوی بر آن تاکید می کند، مفهوم «محبت بی هزینه» در تجربه ذهنی کودک است. منظور از این تعبیر آن است که کودک در رابطه با خاله یا عمه، محبت را اغلب بدون پیش شرط، بدون تکلیف و بدون چالش روزمره دریافت می کند. اگر مادر از کودک می خواهد غذا بخورد، بخوابد، تکالیفش را انجام دهد یا نظم را رعایت کند، خاله یا عمه بیشتر در مقام کسی ظاهر می شود که با او بازی می کند، به حرفهایش گوش می دهد یا برایش زمان اختصاص می دهد.
به گفته این روانشناس، ذهن کودک به طور طبیعی این نوع رابطه را به عنوان رابطه ای دلپذیر، سبک و امن کدگذاری می کند. در نتیجه، دیدن خاله یا عمه برای کودک اغلب با شادی، هیجان و انتظار تجربه های خوشایند همراه می شود. این الگوی ذهنی، در تکرار دیدارها تقویت شده و به یک وابستگی عاطفی سالم و دوست داشتنی تبدیل می شود. در بسیاری از خانواده ها، خاله یا عمه نخستین فردی است که کودک پس از والدین به او اعتماد می کند. او ممکن است رازهای کوچک خود را با او در میان بگذارد، هنگام ناراحتی به او پناه ببرد یا حتی برخی دغدغه هایی را که از بیان آنها نزد پدر و مادر واهمه دارد، با او مطرح کند. این سطح از اعتماد، زمانی شکل می گیرد که کودک احساس کند در برابر این فرد، هم دیده می شود و هم قضاوت نمی شود.
چرا خاله و عمه از دیگر بستگان متمایز می شوند؟
دکتر موسوی در توضیح تفاوت جایگاه خاله و عمه با دیگر بستگان، بر دو محور مهم تاکید دارد: نزدیکی عاطفی و تکرار تماس. او در این باره می گوید: «در ساختار خانواده ایرانی، خاله و عمه معمولا حضور پررنگ تری در مناسبتها، دید و بازدیدها، مراقبتهای موقت از کودک و همراهی های خانوادگی دارند. این حضور مستمر، به کودک فرصت می دهد تا تصویر روشن تری از آنها در ذهن خود بسازد. از سوی دیگر، نوع رابطه این دو با مادر یا پدر نیز بر ذهن کودک اثر می گذارد. وقتی کودک میبیند مادر با خواهر خود احساس راحتی دارد یا پدر با خواهرش رابطه ای صمیمانه و محترمانه دارد، این امنیت عاطفی به شکل غیرمستقیم به کودک منتقل می شود. کودک از خلال نگاه والدین یاد می گیرد که به چه کسی اعتماد کند و با چه کسی احساس نزدیکی بیشتری داشته باشد.»
این روانشناس کودک و نوجوان ادامه می دهد که خاله و عمه معمولا در جایگاهی قرار می گیرند که هم خودی هستند و هم غیروالدی. یعنی آنها به اندازه کافی به هسته خانواده نزدیک اند که کودک آنها را بخشی از دنیای امن خود بداند، اما به اندازه والدین درگیر مسئولیتهای روزمره نیستند که رابطه شان با کودک فرساینده یا پرتنش شود. همین موقعیت دوگانه، عامل مهمی در جذابیت عاطفی آنها برای کودک است.
نقش جنسیت، زبان بدن و الگوی مراقبت
به گفته دکتر موسوی، در بسیاری از موارد، جنسیت نیز در شکل گیری این پیوند موثر است، هرچند تعیین کننده مطلق نیست. او توضیح می دهد که در جوامعی مانند ایران، زنان خانواده اغلب سهم بیشتری در ابراز محبت بدنی، گفت و گو، نوازش، همدلی کلامی و مراقبتهای غیررسمی از کودک دارند. از همین رو، کودک ممکن است با زنانی مانند خاله و عمه، احساس راحتی و صمیمیت بیشتری تجربه کند.
او ادامه می دهد: «زبان بدن، لحن صدا، شیوه تماس چشمی، میزان در آغوش گرفتن کودک و کیفیت گوش دادن به او، همگی در ساختن این رابطه نقش کلیدی دارند. کودک پیش از آنکه معنای دقیق نسبتها را بفهمد، کیفیت حضور افراد را حس می کند. اگر خاله یا عمه با حوصله به حرف کودک گوش دهد، بازی او را جدی بگیرد و به احساساتش پاسخ مناسب نشان دهد، در ذهن کودک به عنوان یک پناهگاه عاطفی تثبیت می شود.»
البته دکتر موسوی تاکید می کند که این ویژگی ذاتی هیچ نسبت خانوادگی نیست. هر خاله یا عمه ای لزوما چنین جایگاهی پیدا نمی کند، همانطور که مادربزرگ، دایی، عمو یا حتی یک مربی مهدکودک نیز میتواند این نقش را ایفا کند. آنچه اهمیت دارد، کیفیت رابطه است، نه صرفا عنوان نسبت.
خاله و عمه؛ تنظیم گر هیجانی کودک
بگفته این روانشناس یکی از مهمترین نکات در تحلیل این پیوند، نقش خاله و عمه در تنظیم هیجانهای کودک است. دکتر موسوی در توضیح این مطلب می گوید: «بسیاری از کودکان در مواجهه با اضطراب، خشم، ناکامی یا غم، به فردی نیاز دارند که نه به شدت والدین نگران باشد و نه مانند همسالان ناتوان از درک موقعیت. خاله و عمه در بسیاری از خانواده ها دقیقا این نقش میانه را ایفا می کنند. برای مثال وقتی کودکی از والدین خود دلخور است، ممکن است نزد خاله یا عمه احساس امنیت بیشتری برای حرف زدن پیدا کند. این موضوع لزوما به معنای فاصله گرفتن کودک از والدین نیست، بلکه نشان می دهد او یک حلقه حمایتی ثانویه در اطراف خود دارد.»
به گفته این روانشناس، وجود چنین حلقه هایی برای سلامت روان کودک بسیار ارزشمند است، زیرا به او می آموزد که در جهان تنها نیست و میتواند در شرایط دشوار از چند منبع مختلف کمک بگیرد.
در عین حال، او هشدار می دهد که این رابطه زمانی سالم و مفید است که در تعارض با اقتدار والدین قرار نگیرد. اگر خاله یا عمه بخواهد جایگزین پدر و مادر شود، کودک را علیه آنها تحریک کند یا قواعد تربیتی خانواده را نادیده بگیرد، این پیوند به جای آنکه آرامش بخش باشد، میتواند به سردرگمی روانی کودک منجر شود.
او یادآور می شود: «در جامعه ایرانی، واژه های خاله و عمه بار فرهنگی عمیقی دارند. این دو کلمه در ادبیات شفاهی، قصه ها، لالایی ها، ضربالمثل ها و حتی شوخی های خانوادگی حضوری پررنگ دارند. کودک از همان سالهای نخست، این واژه ها را نه فقط به عنوان عنوانهای فامیلی، بلکه به عنوان نمادهایی از مهربانی، شیرینی رابطه و حضور خانوادگی می شنود.»
دکتر موسوی معتقد است این زمینه فرهنگی نیز در ساختن پیوند عاطفی نقش دارد. وقتی کودک بارها می شنود که خاله یا عمه با صمیمیت یاد می شود، در ضمیر او انتظار مثبتی نسبت به این رابطه شکل می گیرد. اگر این انتظار با تجربه واقعی محبت، بازی و توجه همراه شود، پیوندی عمیق تر و پایدارتر شکل می گیرد.
او همچنین به تغییرات سبک زندگی اشاره می کند و می گوید: «در خانواده های امروزی که بسیاری از والدین شاغل هستند و شبکه های سنتی حمایت خانوادگی تا حدی دگرگون شده، نقش خاله و عمه در برخی موارد حتی برجسته تر از گذشته شده است. در خانواده هایی که کودک ساعتهایی را با خاله یا عمه سپری می کند، این رابطه میتواند بخشی از خاطرات بنیادین رشد او را بسازد؛ خاطراتی که در سالهای بعد به احساس هویت، تعلق و امنیت او گره می خورند.»
مرز باریک میان صمیمیت و وابستگی افراطی
با این حال دکتر موسوی بر ضرورت حفظ تعادل در این رابطه تاکید می کند و می گوید: «پیوند عاطفی عمیق، زمانی سازنده است که به استقلال روانی کودک کمک کند، نه اینکه او را به وابستگی ناسالم بکشاند. اگر کودک فقط در حضور خاله یا عمه آرام شود، فقط حرف آنها را بپذیرد یا از والدین فاصله هیجانی بگیرد، لازم است خانواده به بازتنظیم روابط توجه کند.»
این روانشناس توضیح می دهد که کودک باید در مرکز یک شبکه متعادل از دلبستگی های سالم قرار بگیرد؛ شبکه ای که در آن والدین هسته اصلی هستند و دیگر بستگان، نقش پشتیبان دارند. در چنین الگویی، خاله و عمه میتوانند منابع غنی محبت، آموزش غیرمستقیم، الگوسازی رفتاری و حمایت عاطفی باشند، بی آنکه جایگاه اصلی والدین تضعیف شود.
به گفته او، بهترین حالت آن است که خاله و عمه نه رقیب تربیتی والدین، بلکه همراه عاطفی خانواده باشند. آنها میتوانند به کودک حس ارزشمندی بدهند، استعدادهایش را کشف کنند، به او گوش دهند و در دوره های حساس رشد مانند ورود به مدرسه، آغاز نوجوانی یا تجربه بحرانهای عاطفی، تکیه گاه مهمی باشند.
انتهای پیام
به شبکههای اجتماعی واژه بپیوندید
