پایگاه خبری تحلیلی واژه – جمال بیکزاده: اورانیوم غنیشده موضوعی بسیار مهم و در عین حال پیچیده است که هم در دنیای علم و هم در سیاستهای بینالمللی نقش تعیینکنندهای دارد. اهمیت این ماده به آنجاست که بسته به میزان غنیسازی، میتواند در تولید برق، ساخت رادیوداروها و پیشبرد پژوهشهای علمی به کار گرفته شود یا در سطوح بالاتر، قابلیت استفاده در برنامههای نظامی را پیدا کند. به همین دلیل، غنیسازی اورانیوم همواره یکی از حساسترین مباحث فناوری هستهای و روابط بینالملل بوده است.
اورانیوم غنیشده چیست؟
اورانیوم به عنوان شناخته شدهترین فلز پرتوزا با عدد اتمی 92 ، دو ایزوتوپ با نامهای اورانیوم ۲۳۸ و اورانیوم ۲۳۵ دارد. درصد فراوانی اورانیوم ۲۳۸ در اورانیوم طبیعی در حدود 99/3 درصد و درصد فراوانی اورانیوم ۲۳۵ در حدود 0/7 درصد است.
در طبیعت، اورانیوم به صورت سنگهای معدنی یافت میشود. اما اورانیومی که در طبیعت وجود دارد، عمدتاً از ایزوتوپ اورانیوم ۲۳۸ تشکیل شده است. مشکل اینجاست که اورانیوم ۲۳۸ برای تولید انرژی هستهای یا سلاحهای هستهای چندان کارآمد نیست.
( ایزوتوپها عناصری هستند که تنها در تعداد نوترونهایشان با یکدیگر متفاوت باشند. بهطور مثال، کربن-۱۲، کربن-۱۳ و کربن-۱۴، همگی ایزوتوپهای کربن بهشمار میآیند.)
ایزوتوپ اصلی و ارزشمند، اورانیوم ۲۳۵ است. این ایزوتوپ میتواند تحت شرایط خاص، شکافته شود (شکافت هستهای) و مقدار زیادی انرژی آزاد کند. اما در سنگهای طبیعی، مقدار اورانیوم۲۳۵ بسیار کم است (حدود ۰.۷ درصد).
غنیسازی فرآیندی است که طی آن، غلظت یا درصد این ایزوتوپِ ارزشمند (اورانیوم ۲۳۵) را از مقدار ناچیز طبیعی، به سطح بالاتری میرسانند. هرچه این درصد بالاتر برود، اورانیوم غنیتر است.
چرا غنیسازی اهمیت دارد؟ (چالش دوگانه)
اهمیت غنیسازی در این است که میزان غنیسازی، تعیینکننده کاربرد آن است. این موضوع باعث شده که غنیسازی همواره در کانون توجههای سیاسی و امنیتی باشد.
1. مرز باریک بین صلح و جنگ: تکنولوژی مورد استفاده برای غنیسازی اورانیوم برای تولید برق، با تکنولوژی مورد نیاز برای ساخت بمب هستهای بسیار به هم نزدیک است. تفاوت اصلی در میزان غنیسازی است.
۲. کنترلهای بینالمللی: به دلیل همین نزدیکی، سازمانهای بینالمللی (مانند آژانس بینالمللی انرژی اتمی) بر فعالیتهای غنیسازی کشورها نظارت دقیق دارند تا مطمئن شوند از این تکنولوژی برای اهداف نظامی استفاده نمیشود.
استفاده از اورانیوم غنیشده چیست؟
بسته به اینکه میزان غنیسازی چقدر باشد، کاربردهای آن کاملاً متفاوت است:
۱. کاربردهای صلحآمیز (انرژی و پزشکی)
تولید برق (راکتورهای هستهای): برای اینکه یک راکتور بتواند به طور مداوم واکنش زنجیرهای ایجاد کند و برق تولید کند، نیاز به اورانیوم غنیشده با سطح مشخصی (معمولاً بین ۳ تا ۵ درصد) دارد. به این نوع، اورانیوم با غنای پایین (LEU) میگویند (اورانیوم برای سوخت رآکتور بوشهر ۵ درصد است).
پزشکی: از ایزوتوپهای تولید شده در راکتورهای هستهای برای تشخیص بیماریها مانند اسکنهای پزشکی و همچنین درمان سرطان استفاده میشود. رادیو داروهای تولیدشده با این فناوری، امیدی برای بیماران سرطانی است و جان هزاران نفر را نجات داده است.
کشتیها و زیردریاییهای هستهای: برخی شناورهای نظامی بزرگ برای اینکه بتوانند سالها بدون سوختگیری در دریا بمانند، از اورانیوم با غنای بالاتر (60 درصد) استفاده میکنند.
۲. کاربردهای نظامی (سلاحهای هستهای)
ساخت بمب اتم: برای ساخت یک سلاح هستهای، نیاز به اورانیومی است که بسیار غنی شده باشد (معمولاً بالای ۹۰ درصد). به این سطح، اورانیوم با غنای بالا (HEU) میگویند. در این حالت، ایزوتوپ ۲۳۵ آنقدر زیاد است که یک انفجار بسیار عظیم و سریع ایجاد میکند.
اورانیوم موجود در ایران از کدام نو و چقدر است؟
ابتدا گفتنی است ایران تا سال ۲۰۲۵ به غنیسازی ۶۰ درصد دست یافته است ولی برای پاسخ دقیق به این سوال، باید میان دو مفهوم «ذخایر طبیعی» و «ذخایر غنیسازی شده» تفاوت قائل شد، زیرا آمار رسمی و دقیق و بهروز درباره حجم دقیق اورانیوم موجود در چرخه تولید ایران به دلیل ماهیت استراتژیک و امنیتی این موضوع، به صورت عمومی و لحظهای منتشر نمیشود.
اما عباس عراقچی، وزیر امور خارجه در آبان 1404 در مصاحبه با یک رسانه عرب تاکید کرد: «ذخایر اورانیوم غنیشده 60 درصد هنوز در زیر آوار، در جایی که قبل از حملات بود، مدفون است. ما قصد نداریم قبل از اینکه شرایط اجازه دهد، به آن دسترسی پیدا کنیم. ما هیچ اطلاعی نداریم که چه میزان از 400 کیلوگرم اورانیوم غنیشده 60 درصد آسیب دیده و چه میزان قابل استفاده هستند.» این گفته عراقچی می تواند تایید رسمی برای وجود 400 کیلوگرم اورانیوم 60 درصد ایران در محل مذکور باشد.
با این حال، بر اساس اطلاعات موجود و گزارشهای نهادهای بینالمللی، میتوان اینگونه دستهبندی کرد:
الف) ذخایر طبیعی (در زمین):
ایران دارای ذخایر طبیعی اورانیوم است، اما این ذخایر نسبت به کشورهایی مثل قزاقستان یا استرالیا بسیار محدودتر است. اصلیترین معادن اورانیوم در ایران در مناطق زیر قرار دارند:
1) کردستان: منطقه ساانداس
2) سمنان: منطقه مهدشهر
3) اصفهان: در برخی مناطق
مقدار دقیق این ذخایر (به تن) مشخص نیست، اما ایران برای تأمین نیازهای داخلی خود و همچنین برای اهداف توسعه برنامههای هستهای، عمدتاً به واردات کنسانتره اورانیوم (بهویژه از قزاقستان) متکی است.
ب) ذخایر در چرخه تولید (اورانیوم غنیشده):
بخش مهمتر بحث درباره مقدار اورانیومی است که ایران تاکنون غنیسازی کرده است. این مقدار شامل دو دسته است:
1. اورانیوم با غنای پایین (LEU): این اورانیوم معمولاً با غنای ۳.۶۷ تا ۵ درصد تولید میشود و هدف اصلی آن استفاده در نیروگاههای هستهای مانند نیروگاه بوشهر برای تولید برق است.
2. اورانیوم با غنای بالا (HEU): این بخش بسیار حساستر است. گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) در سالهای اخیر بر میزان اورانیوم با غنای بالا (مانند غنای بالای ۶۰ درصد) تمرکز کردهاند.
چالش در تعیین رقم دقیق
ارائه یک عدد مشخص (مثلاً چند تن) دشوار است زیرا:
تغییرات مداوم: فرآیند غنیسازی در سانتریفیوژها به صورت مستمر در حال تغییر است (مقدار ذخایر مدام در حال تغییر است).
محرمانگی: جزئیات مربوط به حجم دقیق ذخایر استراتژیک ایران جزو اسرار ملی محسوب میشود.
گزارشهای متناقض: آژانس بینالمللی انرژی اتمی گاهی از افزایش ذخایر اورانیوم غنیشده ایران خبر میدهد، اما این اعداد معمولاً به صورت بازهای یا کلی بیان میشوند.
بر اساس گزارش اردیبهشت 1404 آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ایران دارای ۴۳۱۶ تن ذخایر اورانیوم طبیعی تضمینشده است که این میزان میتواند پایهای برای توسعه برنامههای هستهای کشور باشد.
این مقدار شامل منابعی است که با دقت و اطمینان بالا قابل استخراج ارزیابی شدهاند و مبنای مهمی برای برنامهریزیهای بلندمدت هستهای کشور محسوب میشوند.
انتهای پیام
به شبکههای اجتماعی واژه بپیوندید