پایگاه خبری تحلیلی واژه – قمر طالبی: ساعت هفت صبح است. کیف مدرسه اش را بر می دارد، اما نه با عجله و نه با اشتیاق. می گوید: «فرقی نمی کنه، هر روز همینه.» نمره هایش بد نیست، کلاس کنکور می رود، خانواده از بیرون راضی به نظر می رسند، اما خودش یک جملهی کوتاه دارد: «خیلی وقته خسته ام.» خستگی ای که نه با خواب جبران می شود، نه با تعطیلی آخر هفته. این روایت تنها یک نوجوان نیست؛ روایتی مشترک از نسلی است که مدام به او گفته شده: موفق باش.
در سالهای اخیر، مشاوران مدارس و روانشناسان کودک و نوجوان با پدیده ای رو به رو شده اند که آرام و بی سروصدا در حال گسترش است؛ فرسودگی روانی نوجوانان. نوجوانانی که نه لزوماً شکست خورده اند و نه بی انگیزه به معنای سنتی، بلکه بیش از حد تلاش کرده اند، بیش از حد تحت فشار بوده اند و حالا خسته اند.
موفقیت؛ واژه ای سنگین برای شانه های کوچک
موفقیت در زندگی نوجوان امروز، واژه ای مبهم اما پرقدرت است. از همان سالهای ابتدایی مدرسه، مسیر ترسیم می شود: نمره خوب، کلاس تقویتی، آزمون آزمایشی، رقابت، مقایسه و در نهایت آینده ای که اگر «درست» ساخته نشود، گویی همه چیز از دست می رود.
دکتر مریم موسوی، روانشناس کودک و نوجوان، در توضیح این روند می گوید: «ما تعریف موفقیت را به شکلی بزرگسالانه و خطی به نوجوان تحمیل کرده ایم. در حالی که نوجوان هنوز در مرحلهی شکل گیری هویت است، از او انتظار داریم مثل یک فرد بالغ، هدفگذاری بلندمدت داشته باشد و مدام در حال نتیجه دادن باشد. این ناهماهنگی، فشار روانی شدیدی ایجاد می کند.»
شبکه های اجتماعی هم به این فشار دامن زده اند. نوجوان هر روز با تصویر هم سن و سالهایی رو به روست که موفق تر، شادتر و جلوتر به نظر می رسند.
به گفتهی موسوی: «نوجوان قدرت تفکیک واقعیت از نمایش را هنوز به طور کامل ندارد. آنچه در شبکه های اجتماعی می بیند را واقعیت زندگی دیگران فرض می کند و خود را دائما عقب تر می بیند. این مقایسهی مداوم، یکی از مهمترین عوامل فرسودگی روانی در سالهای اخیر است.»
نشانه هایی که جدی گرفته نمی شوند
فرسودگی روانی در نوجوانان همیشه با گریه یا افت شدید تحصیلی همراه نیست. گاهی نوجوان هنوز درسش را می خواند، تکالیفش را انجام می دهد، اما بی روح و مکانیکی.
دکتر موسوی در این باره توضیح می دهد: «بسیاری از نوجوانان فرسوده، ظاهرا عملکرد خوبی دارند. همین موضوع باعث می شود اطرافیان متوجه بحران نشوند. این نوجوانان یاد می گیرند احساسات منفی شان را سرکوب کنند و فقط کارکرد داشته باشند. در واقع بدن و ذهن آنها در حال فرسایش است، اما زنگ خطر به صدا در نمی آید.»
او تاکید می کند: «نشانه هایی مثل بی خوابی، سردرد، دل دردهای مکرر، بی حوصلگی و دل زدگی از علایق قبلی، اغلب نادیده گرفته می شود یا به «اقتضائات سن نوجوانی» نسبت داده می شود.»
فشار بی وقفه، بدون حق توقف
به گفتهی این روانشناس، یکی از مهمترین عوامل فرسودگی، نبود «حق توقف» برای نوجوان است.
«نوجوان امروز احساس می کند اگر لحظه ای بایستد، اگر استراحت کند یا اشتباه کند، عقب می افتد. این ذهنیت، بسیار خطرناک است. مغز نوجوان هنوز در حال رشد است و نیاز جدی به تجربه، بازی و حتی بی برنامگی دارد، اما ما این فضا را به تدریج از او می گیریم.»
مدرسه ها، خانواده ها و نظام آموزشی، هر کدام به شکلی در بازتولید این فشار نقش دارند؛ با رقابت شدید، نتیجه محوری و تعریف محدود از موفقیت.
خانواده؛ حمایت یا فشار ناخواسته؟
بخش مهمی از این فشار از اضطراب والدین می آید.
دکتر موسوی می گوید: «والدین نگران آینده اند و این نگرانی قابل درک است، اما وقتی دائما با زبان باید و حتما با نوجوان صحبت می کنند، او این پیام را دریافت می کند که ارزشمندی اش وابسته به موفقیت است. این همان نقطه ای است که اضطراب و فرسودگی شکل می گیرد.»
او اضافه می کند: «نوجوان نیاز دارد بدون شرط پذیرفته شود. وقتی محبت والدین مشروط می شود، نوجوان حتی در موفقیت هم احساس امنیت نمی کند.»
پیامدهای نادیده گرفته شده
به گفتهی این روانشناس، فرسودگی درمان نشده می تواند به افسردگی، اضطراب مزمن، افت تحصیلی ناگهانی یا ترک تحصیل پنهان منجر شود.
«بسیاری از رهاکردنهای ناگهانی، نتیجهی یک خستگی طولانی مدت است، نه یک تصمیم لحظه ای.»
راهی برای شنیدن، نه فقط هدایت
دکتر موسوی تاکید می کند که نخستین قدم، شنیدن صدای نوجوان است: «نوجوان لازم نیست همیشه در حال پیشرفت باشد. گاهی فقط باید حالش خوب باشد. اگر این را بپذیریم، بسیاری از بحرانها قبل از جدی شدن، قابل پیشگیری اند.»
نسلی که امروز خسته است، هنوز فرصت نفس کشیدن دارد؛ به شرطی که از او نخواهیم همیشه بدود، فقط چون ما از ایستادنش می ترسیم.
انتهای پیام
به اینستاگرام، تلگرام، ایتا و روبیکای واژه بپیوندید.