پایگاه خبری تحلیلی واژه – قمر طالبی: در ساعتهایی از شبانه روز که صفحه تلفن های همراه بی وقفه بالا و پایین می شود، میان ویدئوهای سرگرم کننده، توصیه های روان شناسی زرد و تبلیغ سبک زندگی، ناگهان دستی کارت تاروت را بر می گرداند و صدایی آرام می گوید: «این فال مخصوص کسی است که این ویدئو را می بیند.» همین جمله کوتاه، برای بسیاری کافی است تا چند ثانیه مکث کنند؛ مکثی که گاهی به دایرکت، پرداخت آنلاین و وابستگی ذهنی ختم می شود. فال گیری، این پدیده کهن، حالا با زبان الگوریتم ها و فیلترها بازتولید شده و در فضای مجازی، چهره ای تازه به خود گرفته است.
از بساط خیابانی تا لایو شبانه
فال گیری در حافظه جمعی ایرانیان، اغلب با تصویر زن یا مردی گره خورده که در گوشه ای از بازار یا محله، با قهوه، ورق یا دیوان حافظ آینده را «می خواند». اما در سالهای اخیر، این بساط سنتی به تدریج جمع شده و جای خود را به پیج هایی داده که با هزاران دنبال کننده، وعده «پیشگویی دقیق»، «بازگشت معشوق»، «گشایش مالی» و حتی «رفع انرژی منفی» می دهند. فال گیران جدید، نه در اتاق های تاریک که در استودیوهای خانگی، با نور رینگ لایت و موسیقی ملایم، لایو می گذارند و مخاطب جذب می کنند.
تفاوت اصلی، نه فقط در ابزار، بلکه در مقیاس است. اگر فال گیر سنتی روزانه با چند مراجعه کننده رو به رو بود، فال گیر مجازی می تواند همزمان با صدها نفر ارتباط بگیرد؛ بدون نیاز به پاسخ گویی حضوری، بدون نظارت مشخص و با امکان دریافت پول از طریق کارت به کارت یا لینک های پرداخت.
اقتصاد امیدهای کوچک
نگاهی به محتوای این صفحات نشان می دهد که مخاطبان عمدتاً با دغدغه هایی تکرار شونده وارد می شوند: روابط عاطفی، ازدواج، کار و مهاجرت. فال گیری مجازی، به ویژه در حوزه «عشق»، بازاری پررونق دارد. وعده ها اغلب قطعی اند: «تا سه ماه آینده»، «او دوباره پیام می دهد»، «مانعی که سر راهت هست برداشته می شود». همین قطعیت، در جهانی پر از نااطمینانی، جذاب است.
اما پشت این قطعیت، اقتصادی شکل گرفته که کمتر درباره آن صحبت می شود. هزینه یک فال ساده ممکن است ناچیز به نظر برسد، اما وقتی به «فال تخصصی»، «پاکسازی انرژی» یا «طلسم شخصی» می رسد، ارقام بالا می روند. برخی کاربران از تجربه پرداخت های چندباره می گویند؛ پرداخت هایی که هر بار با وعده ای تازه توجیه می شود: «یک مانع دیگر هست»، «انرژی اطراف تو سنگین است»، «باید مرحله آخر انجام شود».
مرز باریک سرگرمی و آسیب
مدافعان این فضا می گویند بسیاری از کاربران، فال گیری را صرفاً سرگرمی می دانند؛ چیزی شبیه خواندن فال حافظ در شب یلدا. اما منتقدان تاکید می کنند که فضای مجازی، این «سرگرمی» را به تجربه ای مداوم و گاه اعتیادآور تبدیل کرده است. الگوریتم ها، ویدئوهای مشابه را پشت سر هم پیشنهاد می دهند و کاربر، ناخواسته در چرخه ای از پیشگویی ها می افتد.
در این میان، آسیب پذیرترین گروه ها کسانی هستند که در شرایط بحرانی قرار دارند: پایان یک رابطه، بیکاری، فشار اقتصادی یا بلاتکلیفی درباره آینده. فال گیری، برای این افراد، نه تفریح که راهی برای کاهش اضطراب است؛ راهی که گاه به وابستگی ذهنی و تصمیم گیری های غیرعقلانی می انجامد.
واکنش جامعه و قانون
از منظر حقوقی، فال گیری به خودی خود عنوان مجرمانه روشنی ندارد، اما وقتی با دریافت پول و ادعای تاثیرگذاری واقعی همراه می شود، می تواند در چارچوب کلاهبرداری بررسی شود. با این حال پراکندگی این فعالیتها در فضای مجازی و استفاده از حساب های ناشناس، پیگیری را دشوار کرده است. نتیجه نوعی خلا نظارتی است که به رشد این بازار کمک می کند.
در سطح اجتماعی نیز واکنش ها دوگانه است. بخشی از جامعه با تمسخر یا بی اعتنایی از کنار این پدیده می گذرد و آن را نشانه «خرافه گرایی» می داند. بخشی دیگر اما معتقد است باید ریشه های این گرایش را جدی گرفت؛ ریشه هایی که به شرایط اقتصادی، احساس بی قدرتی و کاهش اعتماد به نهادهای رسمی باز می گردد.
دکتر منیره محمدی، جامعه شناس، گسترش فال گیری در فضای مجازی را پدیده ای فراتر از یک مد زودگذر می داند. او تاکید می کند: «وقتی جامعه با سطح بالایی از نااطمینانی رو به روست، افراد به سمت منابعی می روند که به آنها حس کنترل می دهد؛ حتی اگر این کنترل، نمادین و موقت باشد. فال گیری دقیقا در همین نقطه عمل می کند.»
به گفته او، فضای مجازی این امکان را فراهم کرده که باورهای غیرعلمی، با سرعت و گستره ای بی سابقه بازتولید شوند: «در گذشته، فرد شاید سالی یکبار به فال گیر مراجعه می کرد، اما امروز می تواند هر روز و هر ساعت، نشانه ای از آینده بگیرد. این تکرار، به تدریج مرز میان تفریح و باور جدی را کمرنگ می کند.»
محمدی همچنین به نقش سواد رسانه ای اشاره می کند و می گوید: «بسیاری از کاربران نمی دانند چگونه محتوای قانع کننده اما غیرواقعی تولید می شود. ترکیب زبان روان شناسی عامه پسند با نمادهای عرفانی، نوعی اعتبار کاذب می سازد که تشخیص آن برای مخاطب عادی آسان نیست.»
مسالهای فراتر از فال
از نگاه این جامعه شناس، تمرکز صرف بر برخورد قضایی، راه حل کاملی نیست. «اگر فقط فال گیران را حذف کنیم، شکل دیگری از همین معناجویی سر بر می آورد. مساله اصلی، احساس بی پناهی و نبود چشم انداز روشن است. تا زمانی که این احساس وجود دارد، بازار پیشگویی هم گرم خواهد بود.»
ختم کلام اینکه گسترش فال گیری در فضای مجازی، بیش از آنکه داستان چند پیج پرمخاطب باشد، روایتی است از جامعه ای که به آینده نامطمئن نگاه می کند و به دنبال نشانه ای برای ادامه مسیر است؛ نشانه ای که گاهی در کارت تاروت پیدا می شود و گاهی در جمله ای که با این وعده آغاز میشود: «این پیام اتفاقی به دست تو نرسیده است.»
انتهای پیام
به اینستاگرام، تلگرام، ایتا و روبیکای واژه بپیوندید.