پایگاه خبری تحلیلی واژه – فاطمه امیری: گاهی یک ملت را نه با مرزهایش، که با نشانه‌هایش می‌توان شناخت. نشانه‌هایی که اگرچه بر پارچه‌ای رنگی نقش می‌بندند، اما در حقیقت بر حافظه جمعی مردم حک می‌شوند. «شیر و خورشید» از همین دست است؛ نمادی که سرگذشتش، روایتی فشرده از نسبت دین، دولت و هویت در ایران است.

آنچه امروز درباره این نشان محل مناقشه است، بیش از خود تصویر، به «روایت» آن بازمی‌گردد. ترکیب مشخص شیر و خورشید با شمشیر، در دوره صفویه تثبیت شد؛ زمانی که تشیع به ستون هویتی دولت ایرانی بدل گشت. در آن روزگار، پرچم صرفاً ابزار تشریفاتی نبود؛ بیانیه‌ای اعتقادی بود. تقابل ایران با عثمانی فقط در میدان نبرد رخ نمی‌داد، بلکه در سطح نمادها نیز جریان داشت؛ هلال در برابر شیر و خورشید، دو قرائت از قدرت و دین.

در خوانش شیعی، شیر یادآور «اسدالله» و ذوالفقار، نماد عدالت علوی است. خورشید نیز در برخی تفاسیر به پیامبر(ص) یا امام رضا(ع) نسبت داده شده است. این تفسیرها، نشان می‌دهد که شیر و خورشید برای قرن‌ها پیش از آنکه «آرم رسمی» باشد، حامل معناهای مذهبی بوده است. به بیان دیگر، دولت آن را مصادره نکرد؛ بلکه بر بستری از باور عمومی سوار شد.

ماجرای عضویت ایران در نهضت جهانی صلیب سرخ در عصر قاجار نمونه روشنی از این حساسیت هویتی است. وقتی عثمانی با استناد به بار مسیحی «صلیب»، نشان «هلال» را برگزید، ایران حاضر نشد همان مسیر را برود. نتیجه دیپلماسی طولانی، پذیرش «شیر و خورشید سرخ» به‌عنوان نشان اختصاصی ایران در ساختار کمیته بین‌المللی صلیب سرخ بود؛ تصمیمی که بیش از آنکه سیاسی باشد، اعلام استقلال نمادین یک هویت مذهبی تلقی می‌شد.

اما سرنوشت نمادها به ثبات تاریخی وابسته نیست. در دوره پهلوی با افزودن تاج سلطنتی، شیر و خورشید رسماً به نشان حکومت تبدیل شد و فاصله‌اش با معنای مذهبیِ پیشین کمتر به چشم آمد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، همین پیوند با سلطنت کافی بود تا بار سیاسی آن بر همه ابعاد دیگرش سایه بیندازد و کنار گذاشته شود.

با این حال، نمادها همیشه از مسیر رسمی تاریخ عبور نمی‌کنند. گاهی در کوچه‌ها و آیین‌ها زنده می‌مانند. در عزاداری‌های سنتی بازار تبریز، پرچم‌هایی که قرن‌هاست برافراشته می‌شود، هنوز تصویر شیر و خورشید را بر خود دارند؛ گویی حافظه فرهنگی جامعه، مستقل از فراز و فرود قدرت سیاسی، روایت خود را حفظ کرده است.

شاید مسئله اصلی امروز، نه بازگرداندن یا حذف یک نشان، بلکه فهم پیچیدگی آن باشد. «شیر و خورشید» را نمی‌توان تنها به یک دوره یا یک حکومت تقلیل داد؛ همان‌گونه که نمی‌توان آن را صرفاً مذهبی یا صرفاً سیاسی دانست. این نماد، آیینه‌ای است که در آن می‌توان هم ایمان صفوی را دید و هم حساسیت هویتی ایران در مناسبات جهانی را.

بازخوانی چنین نشانه‌هایی، ما را به درکی بالغ‌تر از تاریخ می‌رساند؛ تاریخی که نه سیاه است و نه سفید، بلکه ترکیبی از لایه‌های درهم‌تنیده هویت، قدرت و باور.

انتهای پیام

به اینستاگرام، تلگرام، ایتا و روبیکای واژه بپیوندید.